گسل تورم در دهک‌ها

در پی تداوم نرخ‌های تورم مزمن در ماه‌های اخیر، هزینه خانوارها برای رفع نیازهای خود، افزایش می‌یابد؛ اما این افزایش بین دهک‌های درآمدی مختلف، یکنواخت نیست. گزارشی از سوی بازوی پژوهشی بانک مرکزی به نام «تحولات تورم در ایران؛ نگاهی به تغییرات ماهانه و سالانه آن براساس دهک‌های درآمدی»، نشان می‌دهد که دهک‌های پایین درآمدی، تورم بیشتری را تجربه کرده‌اند و فشار تورمی بر خانوارهای فقیر بیشتر بوده است. در ۱۴۰۳ نسبت به ۱۴۰۰ نابرابری تورمی افزایش یافته است. همچنین داده‌های تورم تیرماه از سوی مرکز آمار، حاکی از شکاف ۱۵.۲ واحد درصدی تورم نقطه‌به‌نقطه بین دهک اول و دهم است.
دهک‌های درآمدی مختلف، بسته به الگوی مصرف، نوع کالاهای خریداری‌شده و سهم هزینه‌های ضروری در سبد معیشتی خود، با نرخ‌های متفاوتی از تورم روبه‌رو می‌شوند. از این‌رو بررسی تورم دهکی به جای نرخ تورم عمومی، تصویری دقیق‌تر و واقع‌بینانه‌تر از وضعیت معیشتی خانوارها و فشارهای اقتصادی بر آنها ارائه می‌دهد. تورم هرچند فراگیر است، شدت و ماهیت اثر آن برای افراد مختلف، یکسان نیست. دهک‌های پایین‌تر بخش عمده درآمد محدود خود را صرف کالاها و خدمات اساسی مانند خوراک، پوشاک، مسکن و بهداشت می‌کنند؛ ازاین‌رو آسیب‌پذیری بیشتری در برابر تورم دارند. نبود ذخایر مالی، محدودیت پس‌انداز و ناتوانی در جایگزینی کالاهای گران‌تر با انواع ارزان‌تر، افزایش قیمت‌ها را به تاثیر مستقیم و آنی بر قدرت خرید و توان معیشتی دهک‌های پایین درآمدی تبدیل می‌کند. در مقابل، دهک‌های بالاتر با درآمد بیشتر، سبد متنوع‌تر و انعطاف‌پذیری بالاتر، کمتر آسیب می‌بینند و گاهی حتی از تغییرات قیمتی منتفع می‌شوند. بنابراین اعلام نرخ تورم عمومی به تنهایی تصویر دقیقی از وضعیت اقتصادی و توزیع فشارهای تورمی بازتاب نمی‌دهد.
رهگیری شکاف تورمی
بررسی‌های پژوهشکده پولی و بانکی نشان می‌دهد در اغلب سال‌ها شکاف قابل‌توجهی میان تورم گروه‌های درآمدی مشاهده نمی‌شود. با این‌حال در سال ۱۴۰۱، همزمان با حذف ارز ترجیحی، میانگین تورم خانوارهای کم‌درآمد به‌طور معناداری بالاتر از خانوارهای پردرآمد بود و شکاف تورمی محسوس شد. در سال‌های بعد، با پرداخت یارانه‌های جبرانی بیشتر به دهک‌های پایین، این اختلاف تا حدی تعدیل شد. در دوره‌های پیش از ۱۴۰۱ نیز روند تورم دو گروه تقریبا مشابه نرخ کل تورم حرکت می‌کرد، اما میانگین تورم سه دهک بالای درآمدی، به‌ویژه در کالاهای غیرخوراکی، اندکی بیشتر بود. همچنین بررسی زیرگروه‌ها نشان می‌دهد در دهک‌های پایین‌تر، تورم در زیربخش‌هایی مانند قند و شکر، شیرینی‌ها، حمل‌ونقل و اثاث و لوازم خانه به‌طور چشم‌گیری بالاتر است. در مقابل برای دهک دهم، تورم بهداشت و درمان، تفریح و فرهنگ، گوشت، نمک و ادویه و روغن و چربی‌ها در سطحی بالاتر مشاهده شده است.
محاسبه شاخص قیمت مصرف‌کننده دهکی در مناطق شهری و روستایی نشان می‌دهد تغییرات شاخص قیمت خوراکی و غیرخوراکی برای اغلب گروه‌ها تفاوت چندانی ندارد، با این تفاوت که در دهک‌های پایین‌تر مقدار شاخص اندکی کوچک‌تر است. در مناطق روستایی فاصله شاخص بین دهک اول و دهم کمی بیشتر از مناطق شهری است و تفاوت‌ها معنادارتر است. شاخص قیمت خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها در مناطق شهری و روستایی تقریبا همسطح است، اما شاخص غیرخوراکی در مناطق شهری به‌طور قابل‌توجهی بالاتر از روستایی مشاهده می‌شود.
در ۱۴۰۱ میانگین تورم اقشار کم‌درآمد(حدود ۵۳ درصد) به‌مراتب بیشتر از اقشار پردرآمد(حدود ۴۸ درصد) بود. این ارقام نسبت به ۱۴۰۰ برای دهک‌های بالا و پایین به‌ترتیب ۳ و ۶.۷ درصد افزایش داشت. با اصلاح طرح هدفمندسازی یارانه‌ها و حذف ارز ترجیحی برخی نهاده‌های کشاورزی، قیمت کالاهای ضروری مانند گوشت مرغ، تخم‌مرغ، روغن خوراکی و لبنیات افزایش یافت. سهم بالای این اقلام در سبد مصرفی اقشار کم‌درآمد باعث شد آثار تورمی این تغییرات بیش از دیگر گروه‌ها متوجه آنان شود. دولت برای جبران، مبلغ سرانه ۴۰۰ هزار تومان را به خانوارهای سه دهک اول پرداخت کرد و شکاف ۴.۸ درصدی تا حدود ۲.۲ درصد در ۱۴۰۳ کاهش یافت.
در سال‌های پیش از ۱۴۰۱ تورم بیشتر دهک‌های درآمدی نزدیک به تورم کل حرکت می‌کرد، اما میانگین سه دهک بالا، بیشتر بود. این روند با خروج آمریکا از برجام و تشدید تحریم‌ها در سال‌های ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸ مقارن بود. همچنین در سال ۱۴۰۳ تورم حمل‌ونقل و اثاث، لوازم و خدمات خانگی برای دهک اول به‌طور قابل‌توجهی بالاتر رفت؛ در مقابل برای دهک دهم، قیمت خدمات بهداشت و درمان و تفریح و فرهنگ رشد قابل‌توجهی را تجربه کرد. سهم مخارج مرتبط با تفریح و فرهنگ و هزینه‌های بیمارستانی و خدمات پزشکی، دندان‌پزشکی و پیراپزشکی در دهک دهم بیشتر است و این زیربخش‌ها افزایش قیمت بیشتری را تجربه کرده‌اند.
سهم خوراکی‌ها از تورم
بررسی داده‌ها نشان می‌دهد تورم در زیربخش قند، شکر و شیرینی‌ها برای دهک اول به‌طور قابل‌توجهی بالاتر است. در مقابل، برای دهک دهم تورم در زیرگروه‌های گوشت، نمک، ادویه و چاشنی‌ها و همچنین روغن و چربی‌ها به‌طور آشکاری بالاتر است. در سایر زیرگروه‌ها تورم دو دهک همگن‌تر است. در زیرگروه روغن و چربی‌ها، سهم انواع کره در دهک دهم بیشتر است و انواع کره در سال ۱۴۰۳ تورم بیشتری (حدود ۳۹.۶ درصد) نسبت به چربی‌های حیوانی و روغن‌های نباتی داشته‌اند؛ بنابراین تورم این زیرگروه برای دهک دهم بالاتر است.
در گروه گوشت نیز سهم گوشت قرمز در دهک دهم بالاتر و سهم گوشت پرندگان در دهک اول بیشتر است. تورم گوشت قرمز ۳۹.۴ درصد و گوشت پرندگان تنها ۵.۴ درصد بوده است؛ در نتیجه خانوارهای دهک دهم افزایش قیمت شدیدتری را در گوشت قرمز تجربه کرده‌اند. در زیرگروه نمک، ادویه و چاشنی‌ها نیز سهم نمک و ادویه در دهک دهم بالاتر است و این اقلام تورم بسیار بیشتری(حدود ۷۴ درصد در برابر ۲۸ درصد برای سس و چاشنی‌ها) داشته‌اند. در مقابل، دهک اول بیشتر بودجه خود را به قند و شکر اختصاص می‌دهد(برخلاف پردرآمدها که روی شیرینی، شکلات، مربا و عسل هزینه می‌کنند) و تورم قند و شکر (۲۷.۸ درصد) بالاتر از سایر شیرینی‌ها (۱۹.۳ درصد) بوده است؛ بنابراین فشار تورمی این زیرگروه بیشتر بر دهک اول وارد شده است.
مقایسه تورم زیرگروه‌های غیرخوراکی در سال‌های ۱۳۹۶ و ۱۴۰۳ نشان می‌دهد در هر دو سال تورم کل و خوراکی برای دهک اول بیشتر از دهک دهم بوده است. در ۱۴۰۳ تورم غیرخوراکی نیز برای دهک اول بالاتر از سایر دهک‌ها بوده است. در هر دو سال تورم اثاث و لوازم خانه، حمل‌ونقل، چای و قهوه، سبزی و حبوبات و میوه و خشکبار برای دهک اول بالاتر بوده. همچنین تورم بهداشت و درمان، تفریح و فرهنگ، روغن و چربی‌ها، هتل و رستوران و نان و غلات برای دهک دهم ارقام بالاتری را ثبت کرده است. به گزارش دنیای اقتصاد، در سال ۱۳۹۶ حدود ۴۵ درصد اقلام دهک اول تورم زیر ۱۰ درصد، ۵۰ درصد بین ۱۰ تا ۲۰ درصد و ۵ درصد بالای ۲۰ درصد داشتند. در ۱۴۰۳ این ترکیب به‌شدت تغییر کرده و حدود ۸۲ درصد اقلام دهک اول تورم بالای ۲۰ درصد تجربه کرده‌اند. الگوی مشابهی در دهک‌های پنجم و دهم نیز دیده می‌شود و اکثر اقلام تورم بالای ۲۰ درصد داشته‌اند.