بررسی فاصله میان اشتغال پیش‌بینی‌شده در جواز تأسیس و اشتغال محقق‌شده در پروانه بهره‌برداری از شکاف عمیق میان ایده‌آل‌ها و واقعیت در صنعت ایران پرده برمی‌دارد. برای مثال می‌توان مشاهده کرد در پنج سال گذشته تعداد اشتغال ثبت شده در جوازهای تاسیس به شکل معناداری کاهش یافته است...

وزارت صنعت، معدن و تجارت (صمت) آمارهای مربوط به جواز تاسیس و پروانه بهره‌برداری واحدهای صنعتی را در گزارشات ماهیانه اعلام و در دسترس عموم قرار می‌دهد. گزارشاتی که از عمق اعداد و ارقام آن می‌توان به وضعیت نامساعد صنعت در ایران رسید.
برای مثال می‌توان مشاهده کرد در پنج سال گذشته تعداد اشتغال ثبت شده در جوازهای تاسیس به شکل معناداری کاهش یافته است. این ارقام در کنار وضعیت نامساعد دریافت پروانه بهره‌برداری ایجاد و توسعه انباشتی از سوالات را به ذهن متبادر می‌کند.
وضعیت اشتغال در این بخش چه تغییراتی داشته؟ آیا تمامی درخواست‌های فعالان اقتصادی به ایجاد اشتغال در این صنعت منجر شده است؟ اشتغال بیشتر از کدام مجرا تقویت شده؟ توسعه واحدهای صنعتی یا ایجاد آن‌ها؟
این گزارش دومین قسمت از بررسی آمارهای صمت بوده و نگاهی عمیق‌ به وضعیت اشتغال در بخش صنعت داشته است.
جواز تاسیس و پروانه بهره برداری چیست؟
برای درک بهتر این گزارش، بد نیست گریزی به مفاهیم مهم در این آمارها زده شود.
«جواز تاسیس» اولین مفهومی است که شروع یک فرآیند صنعتی را کلید می‌زند. به بیان ساده‌تر زمانی که یک فرد حقیقی یا حقوقی تصمیم به ایجاد یا توسعه واحد صنعتی خود می‌گیرد ابتدا باید «جواز تاسیس» خود را ثبت و دریافت کند. برای دریافت این جواز رقم مربوط به سرمایه مورد نیاز برای شروع یک پروژه و میزان اشتغال آن نیز ثبت می‌شود. هر چند باید در نظر داشت که این ارقام هنوز به واقعیت نپیوسته و صرفا برآوردی خوداظهار گونه از ایجاد یا توسعه این واحد صنعتی است. پس می‌توان انتظار داشت این ارقام معمولا بیش برآوردی داشته باشد چراکه بانک‌ها بر اساس طرح‌های ثبت شده و ارقام ذکر شده در آن اقدام به اعطای تسهیلات برای ایجاد یا توسعه واحدهای صنعتی می‌کنند. اما با این وجود روند ثبت همین ارقام نیز می‌تواند بخشی از حقیقت را برای ما محقق سازد. عمر جواز تاسیس یک سال است؛ به عبارتی افراد باید در مدتی که جواز خود را دریافت کردند مرحله بعدی فرآیند ایجاد یا توسعه واحد خود را جلو ببرند؛ یعنی گرفتن «پروانه بهره‌برداری». (البته طبق قانون امکان تمدید عمر جواز تاسیس نیز وجود دارد ولی اگر جوازی تمدید نشود منقضی خواهد شد.)
دریافت «پروانه بهره‌برداری» به افراد این اجازه را می‌دهد که ماشین‌آلات خود را نصب و فرآیند تولید را آغاز کنند. برای دریافت این پروانه نیز میزان سرمایه و اشتغال به کار گرفته شده در واحد صنعتی جمع‌آوری و ثبت می‌شود. ارقام در این بخش واقعیت رخ داده در واحد صنعتی است نه یک برآورد. همچنین برای ایجاد یا توسعه واحدهای صنعتی به طور جداگانه پروانه بهره‌برداری صادر می‌شود که مقایسه آن‌ها با یکدیگر می‌تواند بخش دیگری از حقیقت را در درک وضعیت صنعت تکمیل کند.
آمار صمت چه حرفی از پشت پرده اشتغال در بخش صنعت دارد؟
همانطور که گفته شد در آمارهای مربوط به جواز تاسیس و پروانه بهره‌برداری، تعداد اشتغال طرح‌های ایجادی و توسعه‌ای عنوان شده است. اشتغالی که در زمان دریافت جواز تاسیس ثبت می‌شود وضعیت آرمانی‌ای است که با توجه به جزئیات طرح، اجرایی به نظر رسیده است و بانک با توجه به همین طرح و منطق اجرایی آن، حاضر به پرداخت تسهیلات جهت ایجاد یا توسعه واحدهای صنعتی شده است.
از سوی دیگر میزان اشتغالی که در زمان دریافت پروانه بهره‌برداری درج می‌شود، واقعیت رخ داده در واحد صنعتی است که لزوما با شرایط آرمانی زمان دریافت جواز همخوانی ندارد.
بررسی تعداد اشتغال ثبت شده در زمان دریافت جواز در پنج سال اخیر نشان می‌دهد افق اقتصادی پیش روی صنعت تنگ‌تر و تاریک‌تر شده است. برای مثال در سال ۱۴۰۰، برآورد اشتغال‌زایی از طرح‌های ثبت شده حدود ۹۶۱ هزار نفر اعلام شده است؛ عددی که به مرور کاهش یافته و در سال ۱۴۰۴ به حدود ۴۰۶ هزار نفر رسیده است.
در همین مدت میزان اشتغال در پروانه‌های بهره‌برداری ایجادی، تغییرات زیادی را به خود ندیده است. هر چند در آمار اشتغال این پروانه‌ها، میزان اشتغال در سال ۱۴۰۴ حدود ۱۴ هزار نفر کمتر از سال ۱۴۰۳ بوده است. در سمت دیگر ماجرا اشتغال در پروانه‌های بهره‌برداری توسعه‌ای قرار گرفته که روند متفاوتی را به تصویر کشیده است. تعداد اشتغال در طرح‌های توسعه‌ای تا سال ۱۴۰۳ افزایش یافته اما در سال ۱۴۰۴ با افت ۳۹ هزار نفری مواجه شده است.
به بیان ساده‌تر این آمار حکایت از آن دارد که در پنج سال گذشته امید به ایجاد اشتغال در صنعت کاهش یافته است. در همین حین بخش اعظمی از اشتغال ایجاد شده در صنعت مربوط به طرح‌های توسعه‌ای بوده و ایجاد واحدهای صنعتی نتوانسته تفاوت چندانی در اشتغال این بخش رقم بزند. سال ۱۴۰۴ نیز هم از نظر امید به ایجاد اشتغال و هم از نظر واقعیت اشتغال‌زایی نسبت به سال ۱۴۰۳ افول کرده است.
این برداشت را می‌توان از آمارهای دیگر وزارت صمت نیز داشت برای مثال می‌توان مشاهده کرد اشتغال در واحدهای صنعتی که قصد توسعه داشتند ۳ برابر واحدهای صنعتی تازه تاسیس بوده است. به عبارتی می‌توان گفت از سال ۱۴۰۲ تا ۱۴۰۴ به ازای هر شغلی که ایجاد یک واحد صنعتی رقم زده، حدود سه شغل در توسعه واحدهای صنعتی اتفاق افتاده است. به نوعی این آمار نشان می‌دهد در پنج سال اخیر وضعیت بنگاه‌های موجود در صنعت بهتر از بنگاه‌های تازه وارد بوده و تاب‌آوری بیشتری را نسبت به نااطمینانی‌های اقتصادی نشان داده‌اند.
سرانه اشتغال موجود در درخواست‌های مربوط به جواز تاسیس و پروانه‌بهره‌برداری نیز مهر تاییدی بر این ادعا می‌زند. طبق آمارها، در این مدت سرانه اشتغال در زمان دریافت جواز تقریبا ثابت و حدود ۲۴ تا ۲۶ نفر بوده است. به عبارتی انتظار هر فرد حقیقی یا حقوقی در زمان دریافت جواز، ایجاد حداقل ۲۴ شغل بوده است. جالب اینجاست که هر واحد صنعتی ایجاد شده نیز توانسته تقریبا همین تعداد اشتغال را در طول پنج سال رقم بزند.
اما وضعیت در واحدهای صنعتی توسعه داده شده متفاوت بوده است.میزان اشتغال ایجاد شده در هر یک از این واحدها روند صعودی داشته و در سه سال گذشته به بیش از ۷۰ نفر رسیده است. این آمار نیز به وضوح وضعیت مساعدتر واحدهای صنعتی از پیش تاسیس شده را نسبت به واحدهای تازه تاسیس نشان می‌دهد و فضای تنگ ورود به صنعت را برای تازه واردان این حوزه نمایان می‌سازد.
به گزارش اکو ایران،در نهایت می‌توان گفت از مجموع ۲ میلیون و ۹۸۷ هزار شغلی که قرار بود در این پنج سال ایجاد شود تنها یک میلیون و ۵۲۵ هزار شغل ایجاد شده است. این یعنی از هر دو شغلی که قرار بوده در بخش صنعت ایجاد شود تنها یک شغل ایجاد شده است و سهم اعظمی از این اشتغال بر دوش توسعه واحدهای صنعتی افتاده است.