با گذشت بیش از یک ماه از آتشبس در خاورمیانه، سیاستگذاران و مدیران مراکز آموزشی، همچنان در خصوص بازگشایی مدارس و دانشگاهها تردید دارند. از نظر کارشناسان، آموزش مجازی نمیتواند جایگزین آموزش حضوری شود...
با گذشت بیش از یک ماه از آتشبس در خاورمیانه، سیاستگذاران و مدیران مراکز آموزشی، همچنان در خصوص بازگشایی مدارس و دانشگاهها تردید دارند. از نظر کارشناسان، آموزش مجازی نمیتواند جایگزین آموزش حضوری شود. بسیاری از والدین نیز به کیفیت آموزش مجازی و عدم مشارکت حضوری فرزندان خود در محیطهای آموزشی اعتراض دارند. با گذشت بیش از یک ماه از آتشبس در خاورمیانه، سیاستگذاران و مدیران مراکز آموزشی، همچنان در خصوص بازگشایی مدارس و دانشگاهها تردید دارند. زیرا از سویی نااطمینانی از شرایط سیاسی، ریسک بازگشایی اماکن آموزشی را در سطوح بالایی نگه داشته و از سوی دیگر، آموزش مجازی با چالشهای زیادی روبهرو است. از نظر کارشناسان، آموزش مجازی نمیتواند جایگزین آموزش حضوری شود. بسیاری از والدین نیز به کیفیت آموزش مجازی و عدم مشارکت حضوری فرزندان خود در محیطهای آموزشی اعتراض دارند. همچنین کسانی که فرزندان خود را در مدارس غیرانتفاعی ثبتنام کرده بودند، در حال انتقال آنها به مدارس دولتی هستند؛ چرا که پیشتر، هزینه بالایی را برای آموزش حضوری در این مدارس پرداخت کردهاند اما اکنون در حال دریافت آموزش مجازی هستند. این افراد گرفتن معلم خصوصی با هزینههای مشابه را عقلانیتر میدانند. اگرچه مراکز آموزشی بسیاری طی حملات ناجوانمردانه و غیرانسانی آمریکا و اسرائیل آسیب دیدهاند، اما تعداد زیادی از این مراکز، همچنان از حملات مصون مانده و برخی مناطق نیز تا به حال شاهد حملات نظامی نبودهاند و امکان تحصیل حضوری در این مناطق وجود دارد. در این میان، برخی با اشاره به پویایی تصمیمگیری در سایر کشورهای درگیر جنگ، روند کند تصمیمگیری در ایران را مورد انتقاد قرار دادند. صدمه آموزش از جنگ تخریب مراکز آموزشی، از نخستین ساعات جنگ آغاز شد. یکی از اولین و بارزترین موارد آن، حمله به دبستان شجره طیبه در میناب بود که به کشتهشدن دانشآموزان و معلمان منجر شد. به گزارش ایرنا، در پی حملات اخیر، بیش از ۳۶۰مرکز بهداشتی، درمانی، تحقیقاتی و آموزشی کشور آسیب دیدهاند که بخشی از آنها شامل فضاهای آموزشی و خوابگاههای دانشجویی است. بر اساس گزارش وزارت بهداشت، ۱۰خوابگاه دانشجویی دچار خسارت شده و دو خوابگاه بهطور کامل از چرخه بهرهبرداری خارج شدهاند. بیشترین آسیب به خوابگاههای دانشگاههای علوم پزشکی تهران، شیراز و اصفهان وارد شده است. در گزارشی دیگر از خبرگزاری مهر، یکی از مهمترین آسیبها، حمله به دانشگاه شهید بهشتی و خسارت به دانشکده فنی عباسپور بیان شده که منجر به از دست رفتن ۲هزار ظرفیت اسکان شده است. طی این حملات، دانشگاهها برای جبران بحران اسکان، با کمبود شدید مواجه بودهاند و خواستار مساعدت نهادها برای تامین فضای موقت و اسکان دانشجویان بینالملل شدند. همچنین در حملهای که به دانشگاه شریف صورت گرفت، کلیه تجهیزات مرکز فناوری اطلاعات و ارتباطات صنعتی شریف آسیب دیدند. بر اثر این انفجار گسترده، ساختمان پژوهشکده آب، انرژی و محیطزیست دانشگاه، شامل اتاق استادان، دفاتر اداری و پژوهشی، دفتر شرکتهای دانشبنیان سایر بخشها دچار خسارات گستردهای شدند. بدیهی است که در چنین شرایطی، ریسک پذیرش دانشجویان، به ویژه دانشجویان غیربومی، بسیار بالا میرود. آسیبشناسی آموزش مجازی یک مطالعه موردی که با هدف آسیبشناسی آموزش مجازی در دوره ابتدایی از دیدگاه معلمان انجام شده، بیانگر پیامدهای منفی آموزش مجازی در بلندمدت است. این پژوهش که در سال ۱۳۹۹توسط مجتبی زارع خلیلی و فائزه فریدونی انجام شده، نشان میدهد که آموزش مجازی در دوره ابتدایی با مجموعهای گسترده از چالشهای چندبعدی مواجه بوده است. از نظر آموزشی، مهمترین مشکلات شامل نبود طرح درس مناسب، ضعف در ارزشیابیهای تشخیصی، تکوینی و پایانی، نبود بازخورد موثر، استفاده محدود از روشهای متنوع تدریس و بیتوجهی به تکالیف بوده است. همچنین فقدان نظارت و پیگیری موثر، برنامهریزی غیرمنسجم و نگاه بخشنامهای به فرآیند یاددهی و یادگیری از دیگر چالشهای مدیریتی گزارش شده است. در بعد فرهنگی نیز به مواردی مانند ضعف انگیزش یادگیری، کاهش تعامل مدرسه و خانواده، کاهش مسوولیتپذیری و محدود شدن خلاقیت دانشآموزان اشاره شده است. در حوزه فناوری، مشکلاتی نظیر سرعت پایین اینترنت، ناآشنایی کاربران با ابزارهای آموزشی، نبود دسترسی برخی دانشآموزان به موبایل یا تجهیزات مناسب و هزینه بالای اینترنت گزارش شده است. همچنین فشارهای مالی برای تهیه تجهیزات آموزشی و هزینههای جانبی از دیگر موانع بوده است. یافتهها این تحقیق، نشان میدهد که تداوم آموزش مجازی میتواند پیامدهای جدی برای کیفیت آموزش، عدالت آموزشی و پیشرفت تحصیلی دانشآموزان داشته باشد. در همین راستا، پژوهشگران توصیه میکنند که آموزش مجازی باید از حالت واکنشی و اضطراری خارج شده و بهصورت نظاممند و با پشتیبانی مالی و نهادی کافی، بازطراحی شود تا بتواند در شرایط بحران و حتی آموزش عادی نقش موثر و پایداری ایفا کند. وضعیت کشورهای منطقه بررسیها نشان میدهد که اغلب کشورهایی که در جنگ رمضان درگیری مستقیم یا غیرمستقیم داشتهاند، از انعطاف و سرعت بیشتری در قبال تصمیمهای آموزشی برخوردار بودهاند. قطر، یکی از کشورهایی است که سریعتر به سمت عادیسازی آموزش حرکت کرده است. وزارت آموزش و آموزش عالی این کشور اعلام کرد که بازگشت تدریجی به مدارس از ۲۴مارس(۴فروردین) آغاز شده و حضور کامل دانشآموزان در مدارس و مهدکودکها از 29 مارس(۹فروردین) برقرار شده است. در این فاصله کوتاه، آموزش به شکل ترکیبی صورت گرفته؛ دانشآموزان چند روز آموزش از راه دور داشتند، کارکنان زودتر به مدارس برگشتند و مدارس طبق برنامه زمانی فشرده فعالیت کردند. دانشگاهها و مراکز آموزش عالی حتی زودتر از مدارس حضوری شدهاند. در مقطع کودکستان نیز مدل آموزش ترکیبی (آفلاین و انعطافپذیر) استفاده شده است. در شرق شبهجزیره، عمان کمتر از سایر کشورها درگیر جنگ شد و آموزش غیرحضوری، بیشتر به دلیل شرایط جوی نامساعد صورت گرفته است. با این حال، اینگونه تصمیمها در عمان نیز با سرعت بالایی اتخاذ میشوند. در این میان، امارات متحده رویکردی محافظهکارانه داشته و آموزش مجازی را برای دو هفته در آغاز ترم سوم تمدید کرده است. تصمیمگیریها به صورت هفتگی بازبینی میشود. دانشگاهها آزادی بیشتری دارند تا بر اساس شرایط خود به آموزش حضوری برگردند. مدارس خصوصی نیز میتوانند با مجوز رسمی، حضوری شوند. هدف اصلی در امارات، حفظ توازن بین ایمنی و تداوم آموزش اعلام شده است. عربستان نیز در بیشتر مناطق، آموزش حضوری را ادامه داده است. در اسرائیل سطح درگیری بالاتر از کشورهای جنوبی خلیج فارس بوده است. از اینرو طی سه ماه اخیر، آموزش چند بار بین «حضوری»، «ترکیبی» و «کاملا مجازی» جابهجا شده است. در اوایل ماه مارس، مدارس و دانشگاهها به طور عمده تعطیل یا آنلاین شدند. در ادامه، بازگشایی محدود در برخی مناطق کمخطر رخ داد؛ طی این اقدام، یک سیستم رنگبندی امنیتی تعریف شد و فقط مناطق کمخطر یا مدارس دارای پناهگاه استاندارد اجازه بازگشایی داشتند. اما در اواخر مارس دوباره آموزش مجازی سراسری از سر گرفته شد. در اوایل ماه آوریل، بازگشایی تدریجی و ترکیبی رخ داد. بر اساس گزارش دانشگاه تلآویو، در ۱۲آوریل، دانشگاهها به طور کامل حضوری شدند و مدارس نیز به اعلام وزارت آموزش اسرائیل، از ۱۸آوریل بازگشایی شدند. هماکنون نیز آموزش در اسرائیل به صورت حضوری انجام میشود با این حال، تصمیمگیریها همچنان به شرایط امنیتی وابسته هستند و به صورت پویا و سریع انجام میشوند. چالشهای مالی آموزش حضوری حضور دانشجویان و دانشآموزان در مدارس و دانشگاهها در شرایط نااطمینانی، میتواند خطرات جانی و مالی داشته باشد و حفظ امنیت آنها، مهمترین دلیل برای آموزش مجازی است. از همین رو، بازگشایی مدارس و دانشگاهها و همچنین اسکان افراد غیربومی، مسوولیتهای زیادی را در پی دارد. با این حال، دلایل دیگری نیز برای بسته نگهداشتن مراکز آموزشی وجود دارد. همانگونه که در بالاتر اشاره شد، طی روزهای جنگ، بخشهای زیادی از مراکز آموزشی دچار آسیب شدند و بازسازی آنها، نیازمند منابع مالی قابلتوجهی است. جبران این خسارتها میتواند سهم زیادی از بودجه دانشگاهها و ادارات آموزش و پرورش را به خود تخصیص دهد. همچنین در لایحه بودجه سال ۱۴۰۵، مشاهده میشود که مجموع اعتبارات دستگاهی حوزه آموزش عالی، تحقیقات و فناوری، نسبت به قانون بودجه سال ۱۴۰۴حدود ۲۷درصد افزایش یافته است. این رقم اگرچه نشاندهنده رشد اسمی است، اما با نگاهی به نرخ تورم، میتوان پی برد که بودجه تخصیصیافته بخشهای آموزشی به طور حقیقی انقباضی بوده است. به گزارش دنیای اقتصاد،تورم نقطهبهنقطه در اسفند ۱۴۰۴، رقم 71.8 درصد را به ثبت رسانده است. در چنین شرایطی، مدیریت مالی مراکز آموزشی، بیش از پیش دشوار خواهد بود و هزینههای جاری ادارات و بخشهای مربوط به وزارت علوم و وزارت آموزش و پرورش، به سختی این کار خواهد افزود. این امر، به بیانگیزگی مدیران دانشگاهها و مراکز آموزشی جهت شروع آموزش حضوری دامن میزند.
