ضربه جنگ به بازار کار

بازار کار ایران در بهار۱۴۰۵ یکی از سخت‌ترین فصل‌های خود در سال‌های اخیر را تجربه کرد. تازه‌ترین آمارهای مرکز آمار نشان می‌دهد تعداد شاغلان کشور نسبت به بهار سال گذشته حدود ۴۵۰هزار نفر کاهش یافته، نرخ بیکاری با رشد ۱.۸واحد درصدی به ۹.۱درصد رسیده و به بالاترین سطح چهار سال اخیر صعود کرده است. همزمان، نرخ مشارکت اقتصادی نیز از ۴۱.۲درصد به ۴۰.۷درصد کاهش یافته؛ موضوعی که از ناامیدی بخشی از نیروی کار و خروج آنها از بازار اشتغال حکایت دارد. در کنار این تحولات، جمعیت افراد غیرشاغل در سن کار با افزایشی بیش از ۱.۳میلیون نفری به نزدیکی ۴۲‌میلیون نفر رسیده است. اگرچه بازار کار ایران پیش از جنگ نیز با معضل افت کیفیت اشتغال و گسترش مشاغل غیررسمی روبه‌رو بود، اما به نظر می‌رسد جنگ و نااطمینانی‌های ناشی از آن، با تعطیلی یا کاهش فعالیت بسیاری از بنگاه‌ها، ضربه مضاعفی به اشتغال در بهار امسال وارد کرده است.
بر اساس داده‌های منتشرشده از سوی مرکز آمار، در بهار۱۴۰۵ نرخ بیکاری با افزایش 1.8واحد درصدی نسبت به بهار ۱۴۰۴، به 9.1درصد رسیده است. همچنین نرخ مشارکت اقتصادی نیروی کار، با کاهش 0.5واحد درصدی نسبت به دوره مشابه سال قبل همراه بوده و رقم 40.7درصد را به ثبت رسانده است. به علاوه، از بهار 1404 تا بهار 1405، جمعیت افراد غیرشاغل در سن کار، بیش از یک‌میلیون و 300 هزار نفر افزایش یافته و به نزدیکی 42‌میلیون نفر رسیده است. به نظر می‌رسد که ضعف بازار کار در بهار ۱۴۰۵، در پی نااطمینانی‌های اقتصادی، جنگ، تعدیل‌های گسترده نیروی کار، محدودیت‌های اینترنتی و آسیب به برخی زیرساخت‌ها و کارخانه‌ها رخ داده باشد.
بر اساس داده‌های مرکز آمار ایران، نرخ مشارکت اقتصادی در بهار 1405 به سطح 40.7درصدی رسیده که کاهشی 0.5واحد درصدی را نسبت به بهار سال1404 تجربه کرده است. با این حال، نرخ مشارکت اقتصادی بهار، نسبت به زمستان۱۴۰۴ شاهد رشدی جزئی بوده است. نرخ مشارکت حدود ۴۰درصدی، به این معناست که تنها حدود دوپنجم از جمعیت حاضر در سن اشتغال، در حال جست‌وجوی کار یا مشغول به کارند. این رقم برای اقتصادهای پیشرفته و درحال‌توسعه، معمولا بالای سطح 60درصد قرار دارد.
از نظر کارشناسان، در پی نااطمینانی‌های اقتصادی دهه‌های گذشته، بسیاری از افراد جویای شغل، از فعالیت در بازار کار دلسرد شده‌اند. همچنین در سال ۱۴۰۴، تعداد 2میلیون و 703هزار نفر از افراد ۱۵ تا ۲۴ساله، نه‌تنها مشغول به تحصیل یا مهارت‌آموزی نبودند، بلکه مشغول به کار هم نبوده‌اند. بخش زیادی از مشارکت پایین نیروی کار در اقتصاد از فعالیت پایین زنان در بازار کار ناشی می‌شود. مشارکت پایین زنان در بازار کار ایران حاصل ترکیبی از عوامل اقتصادی، اجتماعی و نهادی است. محدود بودن فرصت‌های شغلی رسمی، تبعیض در استخدام، شکاف دستمزد، کمبود خدمات مراقبت از کودک و دشواری ایجاد تعادل میان مسوولیت‌های خانوادگی و شغلی، بسیاری از زنان را از ورود یا ماندن در بازار کار بازمی‌دارد.
در دوره‌های رکود تورمی نیز زنان از نخستین گروه‌هایی هستند که شغل خود را از دست می‌دهند یا به مشاغل غیررسمی و کم‌درآمد روی می‌آورند. در نتیجه، نرخ مشارکت اقتصادی زنان پایین می‌ماند، اشتغال ناپایدار گسترش می‌یابد و بخشی از زنان به جمعیت غیرفعال اقتصادی می‌پیوندند. در بهار امسال، 13.7درصد از زنان در بازار کار فعال بوده‌اند. این در حالی است که نرخ مشارکت اقتصادی مردان نزدیک به 68درصد بوده است. در مناطق مختلف کشور، بیشترین نرخ مشارکت اقتصادی مربوط به زنجان، اردبیل و گیلان بوده و کمترین نرخ نیز در استان‌های سیستان و بلوچستان، کهگیلویه و بویراحمد و مرکزی رقم خورده است.
رکورد ۴ساله نرخ بیکاری
طبق آمارهای منتشرشده، نرخ بیکاری در بهار1405 با رشد 1.8واحد درصدی نسبت بهار 1404، به رقم 9.1درصدی رسیده است. نرخ بیکاری از طریق تقسیم تعداد افراد بیکار به کل افراد فعال در بازار کار به دست می‌آید. جمعیت فعال نیز به جمعیت افراد ۱۵ساله و بالاتر اطلاق می‌شود که یا شاغل هستند یا در جست‌وجوی شغل به سر می‌برند. نرخ بیکاری طی 4سال اخیر، معمولا در سطوح زیر 9درصد قرار داشت. اگرچه طی سال‌های اخیر، نرخ بیکاری روندی کاهشی را طی کرده است، اما از نظر کارشناسان، فراتر از نرخ بیکاری، کیفیت مشاغل شاهد افت چشم‌گیری شده است.
این تحولات عمدتا تحت‌تاثیر دوره‌های مختلف رکود تورمی است که در اقتصاد ایران رخ داده است. در این راستا، شوک‌های ناشی از تحریم‌ها، همه‌گیری کرونا و بحران انرژی، فرصت‌های شغلی رسمی و مولد را تضعیف کرده و نیروی کار را به سمت مشاغل غیررسمی، پاره‌وقت و کم‌کیفیت سوق داده‌اند. نتیجه این روند، افزایش اشتغال ناقص، بیکاری پنهان و کاهش امنیت شغلی بوده است.
طبق تحلیل اقتصاددانان کار، بحران اصلی بازار کار ایران نه نرخ بیکاری، بلکه نبود «کار شایسته» است؛ شغلی که بتواند زندگی آبرومندانه‌ای برای خانوار فراهم کند. در حال حاضر، بسیاری از شاغلان با وجود چند شیفت کاری، توان تامین هزینه‌های زندگی را ندارند. همچنین بسیاری از افرادی که پیش‌تر در مشاغل تخصصی فعالیت می‌کردند، امروز به رانندگی در تاکسی‌های اینترنتی یا دست‌فروشی روی آورده‌اند که نشان‌دهنده تنزل کیفیت اشتغال است. رشد تورم، کاهش فرصت‌های شغلی رسمی و گسترش اقتصاد پلتفرمی، بازار کار ایران را به سمت مشاغل غیررسمی سوق داده است؛ به‌گونه‌ای‌که امروز بیش از نیمی از شاغلان کشور خارج از چارچوب‌های قانونی، قراردادهای رسمی و پوشش بیمه فعالیت می‌کنند. این مشاغل اگرچه برای بسیاری تنها راه تامین معیشت هستند، اما با درآمد ناپایدار، نبود امنیت شغلی و فقدان حمایت‌های اجتماعی همراهند.
بر اساس اعلام سخنگوی فراجا، بیش از ۱۵‌میلیون راننده در پلتفرم‌های تاکسی اینترنتی فعالیت می‌کنند؛ بازاری که ورود به آن آسان اما ادامه فعالیت در آن به‌دلیل افزایش شدید هزینه‌های سوخت، استهلاک خودرو و کمیسیون ۱۵ تا ۲۰درصدی پلتفرم‌ها دشوار است. همچنین شهرداری تهران از فعالیت حدود ۳۵هزار دست‌فروش در پایتخت خبر داده که تنها ۲۰هزار نفر از آنها در بازارهای ساماندهی‌شده مستقر شده‌اند. مطالعات درباره کارگران پلتفرمی نیز نشان می‌دهد ۷۴درصد الگوریتم‌های پلتفرم‌ها را عامل اصلی استرس شغلی می‌دانند، ۷۹درصد درآمد ثابتی ندارند و ۶۸درصد فاقد بیمه درمانی هستند؛ وضعیتی که تمام ریسک اقتصادی را به دوش نیروی کار منتقل کرده است.
همچنین به گفته معاون توسعه کارآفرینی و اشتغال وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، از حدود ۲۵‌میلیون شاغل کشور، ۵۷درصد در بازار کار غیررسمی فعالیت می‌کنند. همچنین بر اساس آخرین گزارش منتشرشده از سوی یک پلتفرم تاکسی اینترنتی، تعداد کل رانندگان این شرکت در سال۱۴۰۴ به بیش از 8میلیون و ۵۰۰هزار نفر رسیده و تعداد رانندگان فعال، نزدیک به ۴‌میلیون نفر است. ناپایداری این مشاغل باعث می‌شود که در برابر جنگ بیشترین آسیب‌پذیری را داشته باشند و با وقوع درگیری‌های نظامی، زودتر از سایر مشاغل دچار چالش شوند.
این روند بیشترین آسیب را به جوانان، زنان و فارغ‌التحصیلان دانشگاهی وارد کرده است. افزایش شمار جوانانی که نه شاغلند، نه تحصیل می‌کنند و نه مهارت می‌آموزند، همراه با کاهش قدرت خرید، نااطمینانی اقتصادی و افزایش میل به مهاجرت، نشان می‌دهد بحران بازار کار ایران بیش از آنکه بحران کمبود شغل باشد، بحران کاهش کیفیت و پایداری اشتغال است. با وجود روند کاهشی نرخ بیکاری در فصل‌های گذشته(به جز بهار)، بروز جنگ باعث آسیب به زیرساخت‌ها، تعدیل‌های گسترده نیروی کار، کاهش جمعیت مراکز صنعتی شد. همین امر به افزایش نرخ بیکاری به سطح 9.1درصدی انجامید؛ نرخی که بالاترین سطح از تابستان 1401 محسوب می‌شود. در بخش استانی، بیشترین نرخ بیکاری را استان‌های کرمانشاه، خوزستان، بوشهر و بندرعباس به ترتیب با رقم 11.9درصد، 11.9درصد، 11.5درصد و 11.2درصد تجربه کردند. همچنین استان‌های خراسان جنوبی، زنجان، مازندران و یزد کمترین نرخ بیکاری را شاهد بودند.
لشکر 42‌میلیونی غیرشاغل
بررسی داده‌ها نشان می‌دهد تعداد جمعیت غیرشاغل در سن کار طی سال‌های اخیر روندی صعودی داشته است. در ابتدای سال 1400 تعداد افراد غیرشاغل در سن کار، حدود 39‌میلیون نفر به ثبت رسیده است. با گذشت ۵سال، تعداد این افراد به نزدیکی 42‌میلیون نفر رسیده است. روند افزایشی جمعیت غیرفعال در سن کار نشان می‌دهد که طی سال‌های اخیر افراد بیشتری از بازار کار خارج شده یا اساسا وارد آن نشده‌اند. درحالی‌که برآورد می‌شود که جمعیت افراد ۱۵ساله و بیشتر طی این مدت روندی افزایشی را شاهد بوده باشد. یکی از مهم‌ترین دلایل این وضعیت، کاهش امید به یافتن شغل در پی رکود اقتصادی، تورم و محدود بودن فرصت‌های استخدام است که بخشی از جویندگان کار را از ادامه جست‌وجوی شغل منصرف کرده و به جمعیت غیرفعال افزوده است.
به گزارش دنیای اقتصاد،طبق آمارها، در فصل بهار امسال بیش از 450هزار فرصت شغلی از بین رفته است. این افت به‌دلیل کاهش تعداد افراد شاغل در بخش صنعت رخ داد. در این فصل، نزدیک به 630هزار نفر از افراد شاغل در بخش صنعت، شغل خود را از دست داده‌اند. با این حال، در این دوره حدود 69هزار نفر به تعداد شاغلان بخش کشاورزی و ۱۱۱هزار نفر به شاغلان بخش خدمات افزوده شد.